Iran banknotes : Persian banknotes > bank & paper money history

تاريخچه بانک و اسکناس

مقدمه

اسكناس که امروزه در تمام کشورها جريان دارد كاغذ رايجي است كه بانك به جاي مسكوك طلا و نقره در دسترس مردم  مي‌گذارد و معادل آن پشتوانه‌اي در خزانه خود و تحت نظر اولياي دولت نگاه مي‌دارد ، دراصطلاح حقوقي اسكناس سفته‌اي است به عهده بانك كه به رؤيت و در وجه حامل است و مشمول مرور زمان نمي‌شود و سودي هم به آن تعلق نمي‌گيرد.پول‌هاي کاغذي در دو سده اخير به دليل سبکي و کم حجمي به تدريج جانشين پول‌هاي سکه‌اي طلا و نقره شده اند ، اگرچه در ابتدا ارزش اين پول‌هاي كاغذي برابر سکه بود و در هر زمان قابل تبديل با مسکوکات ولي در اوايل ترويج آن ، مردم به راحتي آن را قبول نمي‌کردند.

ابتدا اشاره کوتاهي خواهيم داشت به چگونگي پيدايش و رشد صنعت بانکداري در عهد باستان , که بايد آنرا نخستين گام براي چاپ و نشر و رواج اسکناس دانست .

تاريخچه بانکداري

پيشينه‌ي‌ بانک‌داري دست‌کم به 2 هزار سال پيش از ميلاد باز مي‌گردد و ايرانيان در اين کار پيشتاز بوده‌اند . زيرا از دوره هخامنشيان نشانه هايي از وجود مؤسساتي که امروز بانک ناميده مي شوند , وجود داشته است. بانک‌هاي خصوصي مانند بانک اگيبي و پسران و بانک موراشي و پسران ، در سده‌ي هفتم پيش از ميلاد ، بنيان‌گذاري شدند . قديمي ترين بانک شناخته شده در  گستره قلمرو ايرانيان با مرکزيت هايي مانند همدان ، پاسارگاد ، بابل ، اورشليم و سارد  ، که در زمان کورش شاهنشاهي ايران را تشکيل مي داد ، بانک « اگيبي ( Egibi ) و پسران» بود.

بانک‌داري نوين با به کار افتادن پول کاغذي در داد و ستدها در سده‌ي 17 ميلادي آغاز شد. نخستين بار بانک استکهلم ، که در سال 1656 در سوئد تاسيس شد و در سال 1691ميلادي ، به نشر اسکناس پرداخت- اسکناس ياد شده هم اکنون در موزه بانک استکهلم نگهداري مي‎شود - و با بنيان‌گذاري بانک انگلستان در سال 1694 ميلادي ، در انگلستان و سرزمين‌هاي زير فرمان شاهنشاهي انگلستان ، گسترش يافت. اين بانک سرانجام بانک مرکزي بريتانيا شد و از سال 1884 تنها بانکي بود که در انگلستان مي‌توانست پول چاپ کند. در سال 1946، دولت انگلستان اين بانک را خريد و آن را بانک ملي انگلستان کرد. نخستين بانک ايالات متحده آمريکا را رابرت موريس( Robert Moris )  در فيلادلفيا با نام بانک آمريکاي شمالي( The Bank Of North America )  در سال 1782 بنيان‌گذاري کرد. به اين ترتيب ، آمريکايي‌ها نيز پس از سوئدي‌ها و انگليسي‌ها داراي بانک مرکزي و سامانه‌ي نظارت بر بانک‌هاي ديگر شدند.

 تاريخچه اسکناس

به عقيده مورخان استفاده از پول کاغذي به سلسله سونگ ( 960 – 1279 ) در چين برمي گردد . اولين اسکناس واقعي به اسم جيائوزي در منطقه چنگدو از ايالت سشوآن چين در1023 ميلادي استفاده شده . بعدها سلسه يوآن ( 1271 – 1368 ) , سلسه مينگ ( 1368 – 1644 ) و سلسه گينگ ( 1644 – 1911 ) نيز از پول کاغذي استفاده کرده اند . بدين ترتيب چين را بايد پيش قراول استفاده از اسکناس دانست .

بعدها اسکناسي در دوران فرمان‌روايي قوبيلاي‌خان مغول در چين به کوشش وزير ايراني او ، سيد اجل ، گسترش يافت. سيد اجل يکي از بسيار ايرانيان دانشمند و توانمندي بود که مغول‌ها به پايتخت خود کوچ داده بودند. او حدود 25 سال وزارت کرد و تا زماني که اين جايگاه را داشت ، پول کاغذي ، که چاو نام داشت ، به خوبي داد و ستدها را سامان داده بود. در فلاحت‌نامه‌ي غازاني بهره‌گيري از چاو در چين به‌خوبي توصيف شده است :

 "... و ديگر آن‌که اکثر معاملات ايشان با چاو است که چون همواره چاو دست به دست مي‌رود کهنه مي‌گردد و آن کهنه را هر کسي که به ديوان برد عوض آن نو به وي بدهند و هيچ موقوف نمي‌دارند و کهنه را مي‌سوزانند ... "

پس از مرگ سيد اجل ، اميراحمد بناکتي به جايگاه وزارت دست يافت که بدون داشتن اعتبار مالي و تهيه‌ي عايداتي که پشتيبان چاو باشد ، مقدار زيادي از اين پول منتشر کرد. در نتيجه ‌، ارزش چاو به شدت کاهش يافت ، اميراحمد نيز در شورش مردم کشته شد. به اين ترتيب ، چاو کنار گذاشته شد و حتي پس از مرگ قوبيلاي ، نتوانستند ارزش از دست رفته‌ي آن را بازگردانند.

در سال 693 هجري قمري برابر با 1293 ميلادي ، زماني که گيخاتوخان مغول ، پنجمين پادشاه سلسله ايلخانيان بر ايران فرمان‌روايي مي‌کرد ، در نتيجه‌ي هزينه شدن بيش از اندازه‌ي زر و سيم براي خوشگذراني خان مغول و اطرافيانش ، خزانه‌ کشور تهي شد و حتي براي غذاي روز نيز پول کافي در دسترس نبود. در همين زمان بيماري عجيبي در ميان دام ها در سراسر کشور شايع شد که وصاف آن را "يوت" خوانده اند. اين بيماري که از آن به عنوان وباي گاوي ياد شده است , بسياري از دام هاي ايران به خصوص در خراسان , ديار بکر و بغداد را نابود ساخت و بدينسان قسمت عمده درآمد کشور که از راه گله داري تأمين مي شد , قطع و خزانه مملکت تهي شد. صدر اعظم ايران , صدر الدين احمد خالدي زنجاني که به صدر جهان ملقب و به "صاحبديواني کل ممالک" منصوب شده بود , از عهده رفع اين بحران مالي برنيامد و عاجز ماند. اگرچه پادشاه به حمايت صدراعظم خود فرمانی صادر کرد که عموم امرا و حکام و عمال و منشيان خود را مطيع امر صدر جهان بدانند تا او هر که را به هر کاري که مي خواهد , بگمارد و شاهزادگان و خوانين به هيچ کس مواجب و اعطاعي ندهند , ليکن نه تنها گره مالي کشور گشوده نشد , بلکه فقر مالي دولت و نايابي پول تا به آنجا کشيد که گاهي براي خريد يک سر گوسفند جهت مطبخ ايلخان پول در خزانه فراهم نبود. در اين ميان ، فردي به نام عزالدين‌محمد ‌بن ‌مظفر ‌بن ‌عميد ، که از وضعيت چين و سرزمين‌هاي زير فرمان قاآن آگاه بود ، خود را به صدر‌جهان‌زنجاني ، وزير گيخاتوخان رسانيد و به او پيشنهاد کرد به جاي زر و سيم ، چاو را در سرزمين ايلخانان رواج دهد و بحران مالي را از اين راه حل کند. صاحبديوان پيشنهاد مشاور خويش را کار ساز تشخيص داد و درباره آن با " پولاد چنگ سانگ " , سفير چين درباره ايران , نيز مشورت کرد و سپس پيشنهاد چاپ پول کاغذي را به پادشاه عرضه داشت . ايلخان حکم داد که در تمام ممالک به زر و سيم معامله نکنند و به اطراف ممالک عراق عرب و عجم و ديار بکر و ربيعه و موصل و ميافارقين و آذربايجان و خراسان و کرمان و شيراز اميري بزرگ فرستاده شد تا در هر ملکي چاوخانه بنياد کنند . به فرمان ايلخان خريد و فروش با زر و سيم ممنوع شد و در هر شهري اداره‌اي به نام چاوخانه بنيان‌گذاري شد و پول کاغذي براي مدتي ، هر چند کوتاه چاپ ، منتشر و رواج پيدا کرد. براي اين منظور 10 مرکز چاوخانه در تبريز بنياد شد و از اداره مرکزي براي هر يک از شعبات چاوخانه در ساير ولايات يک مدير ( متصرف ) و يک بازرس ماليات ( بيتکچي ) و يک حسابدار ( خازن ) فرستاده شدند. به اين ترتيب , مقدمات چاپ پول کاغذي که آن را "چاو مبارک" ناميده بودند , فراهم کردند. طرح چاو را به صورت وارانه بر روي يک قطعه چوبي ( به گونه‌اي که امروز کليشه خوانده مي شود ) حکاکي مي کردند . کاغذ آن را از خمير پوست درخت توت و رشته هايي که در برگ اين درخت است درست مي کردند و اين خمير را در ميان دو لايه نمد مي گذاشتند تا خشک شود و به صورت کاغذ در آيد . بدين ترتيب ابداع صنعت چاپ در آن زمان نيز به نوبه خود درخور توجه است . اين در صورتي است که خيلي از اروپاييان گوتمبرگ را مبتکر چاپ مي شناختند , در صورتي که 700 سال پيش از اين , حداقل 10 مرکز چاپ در ايران وجود داشته است و تعداد بيشتري از آن در چين. به هر حال اولين اسکناس ايران روز شنبه نوزدهم شوال سال 693 هجري قمري در شهر  تبريز منتشر شد. پول هايي که در تبريز منتشر شد و از نيم درم تا ده درم ارزش داشت ، قطعه کاغذي مستطيلي شکل بود که دو طرف آن شهادتين و در زير آن ، لقب مغولي کيخاتو ( ايرنجين تورجي ) چاپ شده بود ، در وسط اسکناس دايره اي چاپ کرده بودند که در آن ارزش اسمي اسکناس قيد شده بود و در پايين اسکناس نيز جمله اخطار زير به چاپ رسيده بود :

"پادشاه جهان در تاريخ سنه‌ي 693 اين چاو مبارک را در ممالک روانه گردانيد. تغيير و تبديل‌کننده را با زن و فرزند به ياسا رسانيده ، مال او را جهت ديوان بردارند."

 اگر چه ، نام چاو و چاوخانه به صورت چاپ و چاپ‌خانه در زبان ايراني ماندگار شد. ولي چاو در جامعه‌ي ايراني چندان پذيرفته نشد و با شورش مردم تبريز و سپس شيراز زمينه‌ي اعتراض سراسري فراهم شد و چاو به « چاو نامبارک » لقب گرفت و به سرنوشت چاو در چين دچار شد. اما پس از گذشت چند سده , نوآوري چين و ايران ، بنياد مؤسسات اقتصادي و مالي جهان را دگرگون ساخت , تا جائيکه امروز تصور امور عظيم اقتصادي و بانکي بدون اسکناس در خيال هم نمي‌گنجد.

 حدود شش قرن بعد نشر بيجک توسط صرافان ايراني سرآغاز تحولي بزرگ در اقتصاد داخلي کشور بود . بيجک کلمه اي است هندي و به سندي گفته مي شود که بي شباهت به اسکناس زرگرهاي قرن هفدهم نبوده . بيجک نقش در خور توجهي در مبادلات آن روز ايران و در مراکز پر رونق بازرگاني آن روزگار به ويژه در تبريز , اصفهان و شيراز بازي کرد و حتي وسيله اي براي رفع مضيقه پولي در بازار شد اما هيچگاه نتوانست در سطحي گسترده شبيه اسکناس شود و سرانجام هم انتشار آن به علت واگذاري انحصاري نشر اسکناس به بانک شاهنشاهي ممنوع و متوقف شد .

در حدود سالهاي 1789 الي 1796 ميلادي دولت فرانسه اوراقي به نام  Assignat  را براي تضمين پرداخت ارزش املاک ملي شده از طرف دولت منتشر کرد که در واقع همان اسکناس بود . پس از آن در روسيه پول کاغذي با نام Assigunas منتشر شده و در زمان فتحعلي شاه قاجار اين کلمه وارد زبان فارسي شده و به دليل تلفظ مشکل آن براي فارسي زبانان اسکناس نام گرفت. تا قبل از انتشار اسکناس در ايران از سکه استفاده مي‌شد ، البته اسکناس‌هاي خارجي ( به ويژه منات روسي ) نيز در برخي نقاط رواج داشته است.

 بانک‌هاي نوين در ايران

پيشنهاد بنيان‌گذاري بانک در ايران را نخستين‌بار ژان ساوالان ( Savalan .J )  فرانسوي در سال 1243 خورشيدي / 1864 ميلادي ، هنگامي که ميرزا محمودخان ناصرالملک براي بستن قرارداد بنيان‌گذاري راه‌آهن در لندن بود ، به او داد. پس از آن بنگاه فرانسوي ارلانگه ( Erlangeh )  در سال 1265 خورشيدي / 1886 ميلادي کوشيد امتياز برپايي بانک در ايران را به دست آورد که به نتيجه نرسيد. در همين زمان، روشنفکران و سرمايه‌داران ايراني نيز کوشيدند نياز کشور به داشتن بانک را براي دولت‌مردان قاجار روشن کنند. براي مثال ، ميرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله کتابي پيرامون نياز کشور به بانک نوشت و محمد حسين امين‌الضرب ، در سال 1285 خورشيدي که از بازرگانان و صرافان سرشناس بود ، در نامه‌اي به ناصرالدين‌شاه نياز کشور را به بانک به او گوشزد کرد. در اين پيشنهادها پس از اشاره به تاثير بانک در پيشرفت صنعتي کشورهاي اروپائي و ذکر اينکه رواج صنعت و احداث خطوط آهن و تلگراف بدون ايجاد بانکي بزرگ ميسر نيست و تاکيد بر اينکه چنين موسسه اي بايد با اشتراک و اتفاق دولت و ملت بوجود آيد. چند نفر از بازرگانان و سرشناسان ايراني مقيم عثماني(ترکيه) نيز براي بنيان‌گذاري بانک در ايران کوشش کردند. آنان مي‌خواستند با همکاري سرمايه‌گذاران فرانسوي و بانک عثماني ، بانکي به نام بانک ايران و افغانستان ، برپا کنند. اما چون سرمايه‌گذاران فرانسوي به سودآوري آن بانک اطمينان نداشتند ، همکاري نکردند و چنين بانکي تاسيس نشد.  

 به هر حال تا قبل از ساال 1266 شمسي صرافي‌هاي بزرگ و کوچک مهمترين نهادهاي مالي ايران را تشکيل مي‌دادند . در اين سال " بانک جديد شرق " که مرکزش در لندن بوده و در مناطق جنوبي آسيا فعاليت داشت , شعبه خود (The New Oriental  Banking) را در تهران افتتاح نمود . اين نخستين بانک نوين بود که به عنوان يک شرکت بازرگاني در تهران تاسيس شد و درشهرهاي مشهد ، اصفهان ، رشت ، شيراز ، بوشهر و تبريز نيز شعبه داير کرد و اقدام به چاپ نوعي پول كاغذي به صورت حواله حامل كرد و به مدت دو سال به سپرده هاي مردم سود پرداخت مي‌کرده است. اين بانک يک بنياد انگليسي بود که در ديگر کشورهاي آسيايي نيز شعبه داشت و توانست در زمان اندکي نرخ بهره را به 12 درصد کاهش دهد. آن بانک براي سپرده‌ها‌ي جاري 5/2 درصد ، براي سپرده‌هاي شش‌ماهه ، 4 درصد و براي سپرده‌هاي يک‌ساله ، 6 درصد بهره مي‌پرداخت. شعبه‌ي بانک تهران حواله‌هاي 5 قراني صادر مي‌کرد که چون حواله به بانک مي‌رسيد ، وجه آن را به صورت سکه‌ي نقره مي‌پرداختند. اين بانک در برابر وامي که پرداخت مي‌کرد ، 12 درصد بهره مي‌گرفت که براي شاه ايران حدود 6 تا 8 درصد بود.

پس از آن در سال 1268 خورشيدي/ 1889ميلادي ، ناصرالدين شاه قاجار امتياز بانک‌داري را براي 60 سال به ژوليوس رويتر( Julius de Reuter )  - بنيان‌گذار خبرگزاري رويتر - داد و در مقابل بانك شاهنشاهي صد هزار تومان وام ده ساله به دولت ايران پرداخت كرد. در نتيجه بانک شرق جديد ، که بدون هيچ گونه امتيازي در ايران کار مي‌کرد ، پس از دو سال بسته شد و امکانات خود را به بانک نوبنيادي به نـام " بـانک شاهنشاهي ايـران "  ( Imperial Bank of Persia )  به مبلغ 20000 ليره فروخت . به اين ترتيب بانک شاهنشاهي کار خود را در ايران آغاز مي‌کند. طبق فصل سوم امتياز نامه رويتر 1268 خورشيدي / 1889 ميلادي حق انتشار اسکناس در مقابل پرداخت وام صد هزار توماني ده ساله به دولت ايران به بانک شاهي اعطا شد. اين بانک مجاز بوده تا 800 هزار ليره انگليس ( معادل 8/2 ميليون تومان به نرخ آن زمان ) به پشتوانه طلا و نقره اسکناس منتشر کند ولي بيش از اين مبلغ منوط به کسب مجوز از دولت ايران بوده.

با آغاز کار بانک شاهنشاهي، روس‌ها نيز در سال 1270 خورشيدي بانک اسقراضي روس را بنيان‌گذاري کردند و امتياز اين بانک براي 75 سال به ژاک پولياکف ، سرکنسول روس در ايران ، واگذار شد. بانک استقراضي روس نتوانست همپايه‌ي بانک شاهنشاهي به کار اقتصادي بپردازد و در پي انقلاب روسيه و برپايي نظام اتحاد جماهير شوروري بانک استقراضي در سال 1301 به دولت ايران واگذار شد و بانک ايران نام گرفت و سرانجام با بنيان‌گذاري بانک فلاحتي و صنعتي در سال 1312 خورشيدي ، به اين بانک نوبنياد واگذار شد. از جمله ديگر بانک‌هاي بيگانه ميتوان از بانک عثماني با شعبه‌هايي در تهران ، همدان و کرمانشاه اشاره کرد. آلماني‌ها نيز در جريان جنگ جهاني اول بانک آلمان را در شهر کرمانشاه بنيان‌گذاري کردند تا بتوانند براي پشتيباني از نيروهاي خود در منطقه ، 4 ميليون مارک را به پول ايران تبديل کنند. اما مردم به اسکناس‌هاي اين بانک اعتماد کافي نداشتند و پس از اندکي دسته دسته به بانک آلمان مي‌رفتند و درخواست مي‌کردند اسکناس‌هاي آنان را به طلا و نقره عوض کنند. اين بانک پس از پايان يافتن جنگ جهاني اول و بيرون رفتن نيروهاي آلماني و عثماني از ايران ، براي هميشه برچيده شد.

 در سال 1304 خورشيدي نيز بانکي به نام " بانک پهلوي قشون " با سرمايه‌ي يک ميليون تومان گشايش يافت. بخشي از سرمايه‌ي اين بانک را دولت فراهم کرد و بخشي از آن از صندوق بازنشستگي افسران و درجه‌داران ارتش به دست آمد. اين بانک ، که براي کمک به رفاه نظاميان بنيان‌گذاري شده بود ، از سال 1324 خورشيدي با نام بانک سپه شناخته شد و از سال 1350 خورشيدي به صورت شرکت سهامي اداره شد و اکنون نيز يکي از بانک‌ها مهم ايران است. در سالهاي بعد بانک هاي متعددي در ايران تاسيس شد که خارج از حوصله اين تاريخچه مي‌باشد ، البته جالب است بدانيم در سال 1339 تعداد کل بانک هاي کشور به 27 بانک بالغ شد که از اين تعداد 10 بانک تحت عنوان بانک هاي دولتي و 17 بانک تحت عنوان بانک هاي خصوصي به انجام عمليات بانکي اشتغال داشتند. به هر حال بانک شاهنشاهي را بايد اولين بانکي که رسما اسکناس ايراني منتشر کرد دانست.

درسال1890 اولين سري اسکناس و در سال 1924 سري جديد تر آنها در انگلستان چاپ و توسط بانک شاهنشاهي در ايران به جريان گذاشته شدند. در اين سالها به تدريج ، باز خريد و تبديل اسکناس به مسکوکات منسوخ گرديد و عملا اسکناس نيز مانند سکه , پول رايج کشور شد.

 انتشار اسکناس‌ها تا تاريخ 23 /2/1309 خورشيدي برابر با 1930 ميلادي توسط بانک شاهنشاهي بوده و سپس اين امتياز به بانک ملي ايران واگذار مي شود. امتياز حق انحصاري نشر اسکناس از سوي دولت ايران به مبلغ 200 هزار ليره خريداري شد. همچنين طبق ماده 3 تصويب نامه شماره 9513 مورخ 29/12/1310 هيئت وزيران که به شرح زير مي باشد مقرر گرديد که اسکناس هاي بانک شاهنشاهي تا آخر خرداد 1311 از جريان خارج گردد .

در تاريخ 12/11/1327 خورشيدي (30 ژانويه 1949 ميلادي ) امتياز بانک شاهنشاهي پس از 60 سال پايان يافت و بانک نام خود را به بانک انگليس در ايران و خاورميانه تغيير داد و در 7/5/1331 خورشيدي کلاً اين بانک تعطيل شد.

 از آنجا که بانکهاي استقراضي روس و بانک شاهنشاهي انگليس تحت پشتيباني و حمايت دولتهايشان نبض اقتصاد پولي , اعتباري و نيز تجاري ايران را در دست داشتند به عناوين مختلف از شکل گيري بانک ملي در ايران جلوگيري مي کردند و حتي مانع افتتاح بانک شرقي آلمان در ايران که دولتمردان ايراني تقريبا با آن موافق بودند نيز مي شدند . ولي به هر حال با پافشاري مجلس شوراي ملي و فرهيختگان کشور و پس از فراز و نشيب بسيار که از حوصله اين تاريخچه خارج است مقدمات تاسيس بانک ملي ايران فراهم آمد .

        بعد از پايان جنگ جهاني اول و خروج اشغالگران از ايران و پس از تصويب اجازه تأسيس بانک ملي در 14/2/1306 خورشيدي اين بانک در 20/6/1307 کار خود را با سرمايه اوليه 20 ميليون ريال که فقط 8 ميليون آن پرداخت شده بود ، به رياست ليندن بلات و معاون او اتو فوگل با 70 نفر آلماني رسماً شروع کرد . بر حسب اساسنامه بانک ، بانک ملي ايران به صورت يک شرکت سهامي داراي شخصيت حقوقي شناخته شد و تابع قوانين جاري تلقي گرديد. با توجه به اينکه در آن تاريخ متخصصين بانکي در ايران وجود نداشت به موجب قانون اجازه استخدام اتباع سوئيسي يا آلماني به منظور اداره بانک داده شد. در ابتداي تاسيس بانک علاوه بر شعبه مرکزي دو شعبه در بازار تهران و بندر بوشهر که  مهمترين بندر بازرگاني آن روز ايران بود تاسيس گرديد , پس از آن در شهرهاي ديگر نيز شعب بانک ملي ايران نيز داير گرديد .

 بدين ترتيب اسکناس‌هاي بانک ملي از فروردين 1311 خورشيدي به جريان گذاشته شدند و تا سه ماه بعد اسکناس‌هاي بانک شاهنشاهي و بانک ملي تواماً رواج داشت تا اينکه اسکناس‌هاي بانک شاهنشاهي کلاً در تير ماه 1311 از جريان خارج گرديدند. ارقام اسکناسها 5 , 10 ,20 ,50 , 100 , 500  ريال بودند و تاريخ آنها در پشت اسکناس‌ها در سال هاي 1311 الي 1314 ثبت مي شده. در تاريخ 1314 اسکناس 1000 ريال نيز چاپ و به جريان گذارده شد. طرح اين اسكناس‌ها بر خلاف اسكناس‌هاي بانك شاهنشاهي كاملا ايراني بود و روي آن مناظر طبيعي ، آثار باستاني ، سمبل ها و نمادهاي مذهبي ايران باستان و بناهاي عمراني مانند راه آهن به نمايش درآمده بود.

پس از واگذاري حق نشر اسکناس به بانک ملي ايران ، تشکيلات محدودي براي چاپ تاريخ انتشار بر روي اسکناس‌ها پديد آمد. اين تشکيلات به موازات تحول و توسعه بانک ملي ، تکامل يافت و به « چاپخانه بانک ملي ايران » معروف شد. اين چاپخانه که در سال 1317 خورشيدي با نام « بنگاه چاپخانه » تاسيس شده بود ، به تدريج ، به يکي از معتبرترين چاپخانه‌هاي کشور و خاورميانه تبديل شد. در اين چاپخانه ، علاوه بر انجام سفارشات چاپي سازمانهاي دولتي ، نيازهاي چاپي شعبه‌هاي بانک ملي ايران در سراسر کشور تامين مي شد. بناي ساختمان چاپخانه بانک ملي ايران – که توسط فرانسوي ها طراحي و ساخته شده بود – در سال 1319 خورشيدي به اتمام رسيد و امروزه « شرکت چاپ بانک ملي ايران » نام دارد .

با تصويب قانون پولي و بانکي کشور در خرداد ماه 1339 خورشيدي و به دنبال تفکيک عمليات تجاري از چاپ اسکناس و سياست‌هاي پولي و اعتباري ، لزوم ايجاد بانک مرکزي ايران با هدف نظارت و هدايت فعاليت‌هاي بانک هاي کشور ، تنظيم اعتبارات ، حفظ ثبات قيمت‌ها ، حفظ ارزش پول ، کنترل دقيق امور ارزي و هدايت پس اندازهاي کشور به سوي سرمايه گذاري‌هاي مولد مطرح شد. بدين ترتيب بانک مرکزي ايران در تاريخ 18 مرداد ماه 1339 تأسيس گرديد. طبق قانون مذکور کليه امور مربوط به چاپ اسکناس و ضرب سکه و پشتوانه آن به بانک مرکزي محول همچنين انتشار اسکناس که قبلاً با هيأت مشترکي بود منحصراً به بانک مرکزي ايران واگذار گرديد. در سال 1351 سازمان توليد اسکناس تأسيس شد و طرح تأسيس چاپخانه‌اي براي چاپ اسکناس مطرح شد. در سال 1361 ساختمان چاپ اسکناس تکميل و چاپ اسکناس به صورت آزمايشي با چاپ اسکناس‌هاي 200 ريالي بطور رسمي در ايران آغاز شد , بدين ترتيب از سال 1362 به بعد با راه اندازي چاپخانه داخلي ، 50 درصد از نياز داخلي تأمين گرديد . و از سال 1367 تمامي اسکناس‌هاي جمهوري اسلامي ايران در داخل کشور چاپ مي شود. هرچند كاغذ ، مركب و وسايل چاپ از خارج از کشور تهيه مي‌شده , ولي از سال 1382 به اين سو ، كاغذ اسكناس با استانداردهاي بسيار بالا در داخل تهيه مي‌شود. در سال 1368 با توجه به واردات کاغذهاي مورد نياز از خارج , طرح ساخت کارخانه توليد کاغذ اسناد بهادار مطرح مي‌شود. در سال 1381 اين کارخانه پس از پشت سر گذاردن توليدات آزمايشي به بهره برداري کامل رسيد. تصاويري از کارخانه مذکور که از سايت اينترنتي آن ( تکاب ) گرفته شده در صفحه بعد نشان داده شده است .

بر طبق مواد 5 تا 9 قانون پولي و بانكي سال 1351، بانك مركزي بايد برابر 100 درصد اسكناس هاي منتشره همواره دارايي هايي از جمله طلا ، ارز و اسناد و اوراق بهادار را در اختيار داشته باشد. البته مجموع دارايي هاي طلا و ارز نبايد از 25 درصد مجموع اسكناس هاي منتشر شده كمتر باشد . حداكثر 75 درصد باقيمانده هم مي تواند اسناد و اوراق بهادار باشد . اسناد و اوراق بهادار نيز اسناد دارايي هاي بانكي مي باشند . در حال حاضر اين نسبت در ايران 40 به 60 است.  لازم به ذكر است ، هم اكنون در بيشتر كشورهاي اروپايي توليدات صنعتي به عنوان پشتوانه اسكناس تلقي مي گردد . اما به دليل اينكه کشور ما هنوز به آن حد از توليدات صنعتي نرسيده است ، پشتوانه اسكناس در ايران كماكان تابع قانون پولي و بانكي سال 1351 مي باشد.

انجام امور مربوط به چاپ اسکناس طبق ضوابط و معيارهاي تعيين شده از طرف بانک مرکزي و ضرب پول هاي فلزي رايج کشور , همچنين اخذ سفارش چاپ اسکناس و ضرب مسکوک از طرف بانک مرکزي و از ساير کشورها و ضرب انواع مسکوک طلا , نقره و مدال‌هاي مختلف طبق سفارش بخش خصوصي يا دولت و انجام امور طراحي , حکاکي , عکاسي , کليشه سازي و آماده‌سازي سيلندرهاي مورد نياز جهت چاپ اسکناس و ساير امور چاپي , همچنين برش اوراق اسکناس و بسته بندي مسکوکات ضرب شده , حفاظت و نگهداري کاغذهاي اسکناس اعم از اصلي و آزمايشي و نيز اوراق اسکناس و موجودي‌هاي مطلس و شمش هاي طلا و نقره و مسکوکات , حفظ و نگهداري اسکناس‌هاي ناسالم و ساير ضايعات و اقدام به منظور امحاي آنها از اهم وظايف سازمان توليد اسکناس و مسکوک ( ستام ) مي‌باشد .

طبق قانون پولي و بانكي ، مبلغ اسمي ، شكل ، جنس ، رنگ ، اندازه ، نقشه و ساير مشخصات اسكناس‌ها و سكه‌هاي فلزي رايج در كشور به پيشنهاد رئيس كل بانك مركزي و تصويب وزير امور اقتصادي و دارايي و با رعايت مقررات اين قانون تعيين خواهد شد. در زمان نياز به طرح جديد با استفاده از طرح هاي تهيه شده موجود در سازمان توليد اسكناس و مسكوك بانك مركزي ايران ، چند نمونه ارائه و پس از تأييد طرح نهايي توسط وزير امور اقتصادي و دارايي ، اجر مي شود . اما معمولاً وزير دارايي با رييس جمهور و رهبر معظم در اين زمينه رايزني مي كند و سپس طرح نهايي براي پشت اسكناس اعلام مي شود. همچنين طبق قانون مصوب آذرماه سال 1368 مجلس شوراي اسلامي تحت عنوان " قانون حفظ آثار و ياد حضرت امام (ره) " , بانك مركزي موظف شده تا يك روي اسكناس را به تصوير امام اختصاص دهد كه اولين بار در سال 1370 ده هزار ريال با اين طرح منتشر شد .